Voordracht door professor dr. em. Dirk De Schutter op donderdag 28 mei 2026

Een van de meeste bewonderingswaardige vrouwen in onze 20^e eeuw is in 1906 in Hannover geboren uit joodse ouders.

Hannah Arendt ging in 1924 studeren aan de onbekende universiteit in Marburg en kreeg les van de opkomende filosoof Heidegger.  Zij studeert af bij Karl Jaspers in Heidelberg in 1929.

In het Duitsland van 1933 wordt zij geregistreerd als volbloed joodse en ze beseft dat zij omwille van het regime weg moet gaan.

   

Ze vlucht naar Parijs, is de academische wereld beu en gaat bij zionistische organisaties.

In 1941 vlucht Hannah Arendt naar het zuiden van Frankrijk, dan naar Spanje, verder naar Lissabon, waar ze de overtocht per schip kan maken naar de Verenigde Staten.   Ze vestigt zich in New York en leert Engels als au pair.

In 1959 publiceerde Hannah Arendt The Origins of Totalitarism

Dit oeuvre maakt haar in één klap wereldberoemd, maar tegelijk erg controversieel.

Het uitgangspunt van het werk is:

Hoe is het mogelijk dat er in Duitsland, toch op vele gebieden de nummer 1 in de wereld, zulk een barbaars regime is ontstaan?

Haar eerste stelling is: we hebben een van de meest duivelse regimes ooit verslagen met de hulp van een al even duivels regime.  

Bij nazisme en stalinisme zijn de gelijkenissen groter dan de verschillen.

Als tweede stelt zij dat een totalitair regime een nieuw regime is zonder precedent.

Volgens Arendt zijn totalitaire regimes veel erger dan tirannie of dictatuur. 

Met totalitaire regimes is co-existentie onmogelijk

Met stelling drie verklaart ze dat het Totalitarisme geen extreme vorm van nationalisme is, want het keert zich tegen de eigen bevolking.

Een totalitair systeem steekt zijn eigen intellectuelen in de gevangenis.

In de Sovjet-Unie was je verdacht als je universitaire studies had gedaan.

In nazi-Duitsland moest je bewijzen dat je Ariër was, al bestond die categorie niet, want uitgevonden door het regime.

Bij de vierde stelling stelt ze dat Totalitaire regimes de neiging hebben tot liegen.

Zo beweerde Stalin dat Trotsky nooit aan de Russische revolutie had deelgenomen.

Hitler loog het volk voor dat de Joden een oorlog wilden beginnen.

Volgens Poetin is Oekraïne de oorlog tegen Rusland begonnen.

Trump beweert dat er nog nooit zoveel mensen naar de inauguratie van hem als President zijn komen kijken.

De hele wereld kan zien dat dit leugens zijn, maar de figuranten worden er niet voor afgerekend.

Een leugen ontstaat als iemand die de waarheid kent, die waarheid niet vertelt aan iemand die de waarheid niet kent.

Maar bij de totalitaire leiders kennen de mensen de waarheid wel.

Volgens Hannah Arendt zijn er ook verschillende soorten van waarheden:

Metafysische waarheden

Nietzsche heeft de metafysische waarheden veel schade toegebracht.

Ze zijn dan ook zowat uitgestorven.

Voorbeeld: het scheppingsverhaal

Wetenschappelijke/Wiskundige waarheden

Deze waarheden blijven gelden.

Ze zijn altijd herhaalbaar, dat is er een wezenlijk kenmerk van.

Als deze zouden vergeten of ontkend worden, duiken die later elders weer op.   Dat heeft te maken met de menselijke ratio

Voorbeeld: water kookt bij 100 graden

Feiten/Feitelijke waarheden

Deze waarheden zijn gebaseerd op feiten die zich in de wereld voordoen.

Een feitelijke waarheid is enkel éénmalig: ze worden verder verteld.

Als ze ontkend worden is dat schadelijk en verdwijnen ze.

Ontkenning ervan maakt de wereld onbewoonbaar, zegt Hannah Arendt.

Wat onderscheidt ons van dieren en typeert ons als mensen?

Deze filosofische vraag is eeuwenoud.

Volgens Aristoteles en andere Griekse filosofen typeert de ratio, de rede ons.

Dat idee is eeuwenlang blijven bestaan.

Pas in de 20^e eeuw komen filosofen als Heidegger en Arendt.

Zij stellen wat ons verbindt, wat wij als mensen met elkaar delen is de wereld.

We kunnen alleen mens zijn in een wereld, en dat is een alles omvattende begrip.

Totalitaire regimes maken die wereld kapot.

Deze regimes ontnemen de mensen de mogelijkheid om met elkaar over de wereld te communiceren.

Voorbeeld: –   Je mag niet spreken over mensen die verdwijnen.

• Als je in Rusland vragen stelt over de oorlog met Oekraïne, word je verplicht in de eerste linie aan het front te gaan vechten.

Als we iemand verliezen, helpt het om samen met anderen te rouwen en te blijven spreken over het verlies.

Als dat niet mag of kan, wordt de wereld ons ontnomen: we kunnen dan niet meer goed denken of oordelen.

Het respect voor de feitelijke waarheid is de grond voor ons mentaal welzijn.

Waar feiten niet gerespecteerd worden, wordt ook het kwaad geminimaliseerd.

Amerika is geëvolueerd tot een totalitair regime en stuurt het land naar de afgrond.

Waarom kunnen totalitaire leiders de waarheid ontkennen en komen ze ermee weg?  Leiders zoals Poetin, Stalin, Trump, Hitler, zullen er altijd zijn.

Het probleem is dat 70 miljoen Amerikanen voor Trump stemden.

De verklaring moeten we zoeken in het onderwijs en de media

“De bannaliteit van het kwaad” boek van Hannah Arendt uit 1963.

Hannah Arendt mocht in Jeruzalem het proces bijwonen van Adolf Eichmann.

Hij was Duits-Oostenrijks SS-functionaris in het Derde Rijk en één van de hoofdverantwoordelijken voor de massamoord op Joden, waarvan hij er 450.000 op transport zette.   In januari 1942 was hij secretaris bij de Wannseeconferentie.

Daar werd de Endlösung der Judenfrage als een organisatorisch probleem “opgelost”.   Na de oorlog leefde hij ondergedoken in Argentinië.

Daar werd hij in 1960 door een team van de Mossad ontvoerd.

In 1961 begon Israël een proces tegen hem.

Eichmann heeft berekend/gepland/geraamd aan transport gedaan.

Voorbeeld: In een treinwagon konden 70 Joden gedurende een week rechtstaan, met meer zouden er doden vallen en dat was niet de bedoeling.

Maar dat is niet denken, zegt Arendt.

Denken is vragen stellen naar de zin en de betekenis van wat er gebeurd en wat jouw plaats daarin is.   Wat ben je aan het doen?  Wat is mijn positie in wat er gebeurd?  Is dat wel verantwoord?

Denken is in de spiegel kijken en dat heeft Eichmann niet gedaan.

Eichmann verdedigde zich door te zeggen dat hij zijn werk volgens de opgelegde regels stipt uitvoerde.

Hannah Arendt concludeerde: de misdaden zijn monsterlijk, maar ze zijn gepleegd door een onbeduidend mannetje, een paljas.   Eichmann dacht over zijn daden niet na.

Politiek

Ondanks de vreselijke gebeurtenissen die Hannah Arendt heeft meegemaakt, loopt er een rode draad door haar oeuvre: de politiek kan de wereld redden!

Zij schrijft dat de wereld gaat over een band tussen mensen.

Over de ruimte van menselijke verhoudingen.

Als er een wereld is waarin mensen elkaar echt ontmoeten, zullen we ook meer zorgdragen voor de aarde.

Nu gaat die kapot door consumentisme: we ontmoeten elkaar in supermarkten.

Politiek gaat over de samenleving in de wereld.

Als we een wereld hebben, kunnen we praten, ontmoeten, samenleven.

Totalitaire regimes zetten mensen tegen elkaar op.

Daartegenover stelt Hannah Arendt het begrip macht.

MACHT brengt mensen bij elkaar, laat ze samenwerken, inspireren, met elkaar delen.  MACHT probeert te overreden, zoekt naar gemeenschappelijke redenen die mensen bewegen om iets te ondernemen.

HEERSCHAPPIJ verdeelt, beveelt, straft, dwingt gehoorzaamheid af.

HEERSCHAPPIJ perverteert macht.

Hannah Arendt ziet in de 8^e eeuw voor Christus, de start van politiek in de Griekse steden.  Mensen ondervonden dat hun organisatie niet in handen mag komen van een alleenheerser.    Ze kwamen op voor vrijheid en gelijkheid.

De geschiedenis herhaalt zich met de Franse revolutie en nu met Oekraïne en Iran.

Mensen zijn gehecht aan hun vrijheid.

Vrijheid kan gerealiseerd worden door ze in de grondwet vast te leggen.

Wetten zijn niet gebaseerd op blinde gehoorzaamheid, maar op afspraken en instemming.

De stichters van Amerika schreven dit zelfs in hun Declaration of Indipendence in 1776: “we houden de waarheid als evident dat alle mensen gelijk zijn”.

Al schafte Abraham Lincoln de slavernij pas af op 18 december 1865.

Tot dan waren de zwarten in hun ogen geen mensen.

Nadien ontstond ook de feministische beweging.

Tegenover heerschappij stelt Hannah Arendt ook het begrip GEZAG en AUTORITEIT. 

GEZAG beveelt niet maar adviseert, wordt erkend van onderuit, wordt verleend.

Voorbeeld: onderwijzers worden bekleed met gezag

HEERSCHAPPIJ wordt opgelegd van bovenaf.

Voorbeeld: in het leger.

Hannah Arendt schreef rond 1960 over opvoeding: er is niets mis met autoritaire opvoeding.

Prof De Schutter stelt dat de wereld vandaag gezag nodig heeft: we zijn afgegleden naar een obsessieve “iedereen is gelijk”.

We zien dat in het onderwijs, waar politiek 20 jaar geleden de lat voor leerlingen gelijk legde, waardoor primussen de weg van de minder begaafden moesten volgen wat resulteerde in neergang van het onderwijs.  

Hannah Arendt was voorstander van een totaal geseculariseerde politiek.

MDW

Spreker:

Professor dr. emeritus Dirk De Schutter werd geboren in 1954.

Hij studeerde literatuurwetenschappen en filosofie aan de KUL en aan Georgetown University. Hij behaalde in 1986 een doctoraat in de filosofie met een proefschrift over Martin Heidegger en is emeritus-hoogleraar aan de KUL, campus Brussel.

Hij publiceert over 19^e en 200^e eeuwse filosofie en literatuur, waaronder over Hanna Arendt. 

 

Webstek: Dirk De Schutter – filosoof – essayist