Foto: bron Ria Malisse: bekering van apostel Paulus

Verslag van de voordracht door mevrouw Ria Malisse op donderdag 26 februari 2026

De voordracht vandaag laat ons kennismaken met de rijkdom van de westerse religieuze schilderkunst die gebaseerd is op de verhalen uit het evangelie.

De katholieke kerk is eeuwenlang de opdrachtgever geweest voor kunst in al haar vormen, daardoor zit het Bijbelse gedachtengoed voorgoed in onze kunstgeschiedenis verankerd.  

Met mevrouw Ria Malisse maken we een beeldreis om vast te stellen dat veel taferelen die tot het collectief geheugen behoren en uitingen waren om God te loven, nu als cultureel erfgoed worden gewaardeerd.

Eeuwenlang kregen kunstenaars opdrachten om de christelijke thema’s uit te beelden in fresco’, glasramen, beeldhouwwerken, miniaturen en tekeningen.

Elke kunstvorm was geïnspireerd door het christelijk verhaal. Via visuele vertellingen en symboliek werd de boodschap van Christus verteld en verspreid aan de volgelingen die meestal analfabetisch waren in tegenstelling met het Jodendom en de Islam waar afbeeldingen verboden zijn. Bij de Joden is enkel “het Woord” van belang. In de Bijbel is kunst dus toegestaan, ja zelfs noodzakelijk, de Bijbel is naast geloofsboek ook verhalenboek met didactische rol. In de loop van de eeuwen vergrootte het aantal symbolen zodanig dat werken van bv Caravaggio, Rembrandt, Rubens, Brueghel en Bosch nauwelijks te begrijpen zijn zonder Bijbelse context.

Volgens onze spreker begint het christendom eigenlijk bij Saulus, een Joods Farizeeër en Romeins staatsburger en fervent vervolger van de eerste christenen in de jaren 50. Na een dramatische bekering wordt hij zelf de 13^e apostel en neemt de naam Paulus aan.Jezus heeft hij nooit ontmoet maar Petrus wel.

Paulus gebruikt als eerste de naam Christus, de gezalfde die al wordt aangekondigd in het Oude Testament. Hij wordt een van de belangrijkste zendelingen en sticht christelijke gemeenschappen in heel de Romeinse wereld. Om contact te houden met de nieuwe gelovigen schrijft hij brieven naar die gemeenschappen. Deze beroemde brieven vormen het oudste deel van het Nieuwe Testament.

Paulus wordt aanzien als oprichter, stichter, zelfs als bedenker van het christendom. Via de Romeinse heirbanen raakt de nieuwe godsdienst snel verspreid over Klein-Azië en Europa.

Uit angst voor de nieuwe, goddelijke wereldleider waarvan sprake is bij de christelijke bekeerlingen, laten de Romeinse keizers overal christenen vervolgen en zelfs uitmoorden. Vandaar dat christenen letterlijk onderduiken in catacomben en leren om symbolen te gebruiken die voor niet ingewijden onbegrijpelijk zijn. Het symbool van een vis, Ichtus in het Grieks, is terug te vinden op de muren van de catacomben en wordt aanzien als het eerste christelijke symbool. Ichtus is een acroniem samengesteld uit: I=Iesus, CH=Christos, de gezalfde, TH= theou, gods, U=uios, zoon, Soter, verlosser.

De vroege kerkvaders waren invloedrijke theologen en schrijvers. Zij waren de leraren van de gelovigen en speelden een belangrijke rol in het definiëren en verdedigen van de christelijke leer en het structureren van de jonge kerk.

Jezus, zelf Jood, leefde volgens de Joodse wetten. Toch deden de kerkvaders er alles aan om het Jood zijn van de Heiland te verhullen. Joden werden afgeschilderd als de moordenaars van de Messias, zij hadden de Verlosser niet herkend, ze kregen daarom steeds meer negatieve connotaties. Vanaf de 11^e eeuw werden Joden in de kunst herkenbaar gemaakt met overdreven lelijke tronies, bedoeld om hen te stigmatiseren. Dit was anti-Joodse propaganda om haat en wantrouwen te voeden, begin van een zeker antisemitisme. Schoonheid werd in die tijd geassocieerd met goedheid, lelijkheid met zonde.

Mevrouw Malisse vervolgt de voorstelling met dia’s van beroemde en minder bekende schilderijen over het leven van Jezus.

De “Gewijde Geschiedenis” vangt aan met de Annunciatie, de aankondiging door de engel Gabriël dat Maria de moeder zal worden van Gods zoon.Dan volgt het bezoek van Maria aan haar zwangere nicht Elisabeth, de tocht naar Betlehem voor de volkstelling, de geboorte van Jezus in een grot of stal en de aanbidding door de koningen. Vervolgens het optreden van Jezus in de tempel, de prediking in Galilea met de 12 apostelen, het verraad van Judas, de Kruisdood, de Verrijzenis en veel meer waarbij de spreker ons telkens wijst op verdoken symbolen in de kunstwerken.

In de Middeleeuwen staan kunstwerken in dienst van de godsdienstbeleving en is de beeldvorming eenvoudig, dikwijls zelfs kinderlijk aandoenlijk. Schoonheid als geestelijke waarde.

Op het einde van de Middeleeuwen, bij het begin van de Renaissance, wint de esthetische waarde het van de geestelijke.  De adel en de gegoede burgerij beginnen interesse te krijgen in voorwerpen die een schoonheidservaring teweegbrengen. Religieuze kunst krijgt nu een andere rol: niet zozeer meer ten dienste van godsdienstbeoefening en geloofsovertuiging maar wel voor het opwekken van esthetische ervaringen. De devotie is gestopt.

Elke illustratie getuigt van een grote variatie in stijl en vormgeving maar vooral van een verbluffende artistieke verbeeldingskracht.

De uitvinding van de boekdrukkunst en de contrareformatie in de 16^e en 17^e eeuw-met barok als bijhorende stijlperiode- zorgen voor een verdere variatie en diversificatie van Bijbelse motieven in de kunst. Schilders gebruiken de eigen omgeving als decor voor Bijbelse geschiedenissen. Landschappen, interieurs, maar ook kledij, rijkdom, pracht en praal zowel als armoede, geven ons nu onschatbare informatie over het leven in die tijd.

Tot op de dag van vandaag geven religies de aanzet tot adembenemende voorbeelden van beeldende kunst, architectuur, muziek en literatuur.

Welke reserves je ook kunt hebben ten aanzien van religie, je kan niet anders dan bewondering hebben voor de prachtige creaties waartoe religies hebben geleid.

Naast de Griekse Oudheid legde de Bijbelse geschiedenis via kunstwerken in opdracht van de kerk, het fundament van de West-Europese cultuur en beschaving.

De Bijbel voedde de kunst, de kunst verbeeldde de Bijbel.

“Ver-beeld-ing is verbeelden door onthullen en verhullen van het onuitsprekelijke”.

Alberte